راهنمای جامع کلاسبندیهای GMP در صنایع داروسازی و اتاقهای پاک
در صنعت داروسازی، حفظ استریل بودن و جلوگیری از ورود آلودگیهای ذرهای و میکروبی به محصولات دارویی از اهمیت بالایی برخوردار است. اصول روشهای خوب تولید (Good Manufacturing Practice - GMP) چارچوبی دقیق برای طراحی، کنترل و مانیتورینگ اتاقهای پاک (Cleanrooms) ارائه میدهد. یکی از کلیدیترین بخشهای این دستورالعملها، کلاسبندی فضاهای تولیدی بر اساس میزان تراکم ذرات معلق در هوا است که به
دستههای GMP Grade A, B, C, D تقسیم میشوند.
۱. مفهوم کلاسبندی GMP و تفاوت آن با سایر استانداردها
کلاسبندی GMP بر اساس تعداد و اندازه ذرات موجود در هر متر مکعب هوا صورت میگیرد. اصلیترین تفاوت کلاسبندی GMP با استانداردهای دیگر مانند ISO 14644 در این است که GMP الزامات تراکم ذرات را در دو وضعیت عملیاتی مجزا ارزیابی میکند:
وضعیت سکون (At-Rest): زمانی که تجهیزات نصب شده و آماده به کار هستند و سیستم تهویه مطبوع (HVAC) روشن است، اما هیچ اپراتوری در محیط حضور ندارد.
وضعیت در حال کار (In-Operation): زمانی که تجهیزات در حال کار بوده و پرسنل با تعداد مشخص در حال انجام فرآیندهای تولید هستند.
۲. بررسی تفکیکی گریدهای چهارگانه GMP (Grade A to D)
جدول و تعاریف زیر محدوده مجاز ذرات را بر اساس آخرین ویرایش EU GMP Annex 1 مشخص میسازد:
جدول استانداردهای تراکم ذرات در GMP:
| گرید GMP | حداکثر ذرات ≥0.5μm (در حال سکون) | حداکثر ذرات ≥0.5μm (در حال کار) | حداکثر ذرات ≥5.0μm (در حال سکون) | حداکثر ذرات ≥5.0μm (در حال کار) | معادل تقریبی ISO |
| Grade A | 3,520 | 3,520 | 29 | 29 | ISO 5 |
| Grade B | 3,520 | 352,000 | 29 | 2,900 | ISO 5 (سکون) / ISO 7 (کار) |
| Grade C | 352,000 | 3,520,000 | 2,900 | 29,000 | ISO 7 (سکون) / ISO 8 (کار) |
| Grade D | 3,520,000 | تعریف نشده | 29,000 | تعریف نشده | ISO 8 |
۳. ویژگیها و کاربرد هر گرید در فرآیند تولید
۱. گرید A (Grade A - منطقه بحرانی)
تعریف: زون یا منطقهای با بالاترین درجه پاکی که خطرات بالایی برای سلامت محصول دارد. جریان هوا در این بخش بهصورت جریان لمینار (یکنواخت و یکجهته - LAF) با سرعت $0.36$ تا $0.54$ متر بر ثانیه برقرار است.
کاربرد: فرآیندهای پرکننده استریل، زدن ویالها، باز کردن پوکهها و آمپولهای استریل و اتصال قطعات بدون امکان استریلسازی بعدی.
۲. گرید B (Grade B - محیط پشتیبان گرید A)
تعریف: فضای پیرامونی منطقه گرید A در فرآیندهای پرکنی و آمادهسازی بهصورت کاملاً استریل (Aseptic).
کاربرد: اتاق پایهای که هودها یا کابینهای لمینار گرید A در آن قرار میگیرند. پرسنل حاضر در این بخش باید پوشش کامل و استریل داشته باشند.
۳. گرید C (Grade C - محیط با ریسک متوسط)
تعریف: فضایی با تمیزی کنترلشده برای انجام مراحلی از تولید که ریسک آلودگی کمتری دارند یا محصول در مراحل بعدی تحت فرآیند استریلسازی نهایی (Terminal Sterilization) قرار میگیرد.
کاربرد: آمادهسازی محلولهای دارویی که در ادامه فیلتر یا استریل خواهند شد، و فرآیندهای پرکنی محصولات غیر استریل اما حساس.
۴. گرید D (Grade D - محیط پشتیبان با ریسک پایین)
تعریف: پایینترین سطح کلاسبندی در محیطهای تمیز دارویی.
کاربرد: شستشوی اولیه تجهیزات، آمادهسازی اجزای غیر بحرانی، فرآیندهای بستهبندی ثانویه و انبارهای پشتیبان با کنترل دما و رطوبت.
۴. الزامات میکروبیولوژی و پایش زیستی (Microbiological Monitoring)
تراکم ذرات غیرزنده تنها بخشی از الزامات GMP است؛ پایش ذرات زنده (میکروارگانیسمها) نیز با روشهای زیر سنجیده میشود:
Sample Air (نمونهبرداری فعال هوا): سنجش تعداد کلنیهای میکروبی (CFU) در هر متر مکعب هوا.
Settle Plates (پلیتهای رسوبی): قرار دادن پلیتهای محیط کشت در معرض هوا به مدت مشخص (معمولاً ۴ ساعت).
Contact Plates (پلیتهای تماسی): ارزیابی آلودگی سطح تجهیزات و دیوارهها.
Glove Print (تست اثر انگشت دستکش): بررسی آلودگی دستکشهای اپراتورها پس از خروج از مناطق A/B.
۵. نقش سیستمهای مانیتورینگ آنلاین در حفظ کلاسبندی GMP
ثبت و پایش مداوم پارامترها در کلاسهای مختلف GMP از طریق سیستمهای پایش محیطی (EMS) برای اخذ گواهینامههای بهداشتی الزامی است:
کنترل اختلاف فشار (Differential Pressure Cascade): جهت جلوگیری از ورود هوا از گرید پایینتر به گرید بالاتر، همیشه باید اختلاف فشاری بین ۱۰ تا ۱۵ پاسکال بین زونهای مختلف وجود داشته باشد (مثلاً فشار گرید A/B بیشتر از C، و C بیشتر از D).
سنسورهای ذراتشمار آنلاین (Continuous Particle Counters): در مناطق گرید A و B، ذراتشمارها بهصورت دائم در طول فرآیند پرکنی فعال بوده و در صورت عبور تعداد ذرات از حد مجاز، آلارم خط به صدا درمیآید.
ثبت دما و رطوبت نسبی: حفظ دمای ۱۸ تا ۲۲ درجه سانتیگراد و رطوبت ۳۰ تا ۵۰ درصد جهت آسایش پرسنل و جلوگیری از تعریق که اصلیترین منبع انتشار میکروارگانیسمها توسط انسان است.
نتیجهگیری
طراحی و اجرای درست کلاسبندیهای GMP (Grades A-D) زیربنای اصلی خطوط تولید داروسازی مدرن است. درک صحیح از تفاوت وضعیتهای «در حال سکون» و «در حال کار»، حفظ شیب فشار تفاضلی و بهرهگیری از تجهیزات پایش آنلاین، تضمینکننده خروجی داروی ایمن و منطبق با استانداردهای سازمانهای نظارتی بینالمللی خواهد بود.
مطالب مرتبط
مفاهیم پایه رطوبت، روشهای اندازهگیری و فناوریهای نوین در سنسورهای دما و رطوبت
درک مفاهیم رطوبت نسبی و نقطه شبنم در کنار بهرهگیری از تکنولوژی سنسورهای خازنی و دیجیتال مدرن، پایه… ادامه مطلب ۱۵ مرداد ۱۴۰۵اهمیت حیاتی پایش دما و رطوبت در اتاقهای سرور و مراکز داده
پایش مداوم دما و رطوبت در مراکز داده بر اساس استانداردهای بینالمللی نظیر ASHRAE، کلید اصلی جلوگیری… ادامه مطلب
۱۴ مرداد ۱۴۰۵